اسناد خزانه اسلامی در بورس

اسناد خزانه اسلامی نوعی اوراق بهادار بانام هستند که توسط دولت صادر و بازپرداخت آنها از سوی دولت تضمین می شود.
نوشته شده توسط
۱۰ دی ۱۳۹۹
مدیا توسط آزاده روشن

در بین عموم مردم، این باور رایج است که تنها سرمایه گذاری بدون ریسک، سپرده گذاری در بانک است. در حالی که سپرده گذاری در بانک نیز با درصدی از ریسک همراه است. در بازار سرمایه، ابزارهای مالی متفاوتی وجود دارند که با استفاده از آنها ریسک سرمایه گذاری کاهش می یابد. یکی از این ابزارها اسناد خزانه اسلامی است.

اسناد خزانه، اوراق بهادار بانام و قابل معامله می باشند. دولت، این اوراق را در قبال بدهی خود به پیمانکارانی که در طرح‌ها و پروژه‌های دولتی مشارکت داشته اند، با قیمت اسمی و سررسید معین واگذار می کند. در واقع، دولت به واسطه انتشار این اوراق، برای پرداخت بدهی خود به پیمانکاران، فرصت بیشتری در اختیار دارد. اسناد خزانه اسلامی یا اخزا، نوعی اوراق قرضه (اوراق بدهی) به شمار می روند.

اوراق قرضه چیست؟

همانطور که گفته شد، اسناد خزانه از انواع اوراق قرضه به شمار می روند. برای درک بهتر، پیش از تعریف اسناد خزانه اسلامی به شرح اوراق بدهی می پردازیم:
انتشار اوراق بدهی یا اوراق قرضه یکی از راههای تأمین مالی به شمار می رود. شرکتها و نهادها برای تأمین بودجه مورد نیاز ، جهت اجرای طرحهای خود می توانند از این ابزار استفاده کنند. از سوی دیگر، این اوراق به دلیل داشتن سود ثابت، ریسک سرمایه گذاری را کاهش می دهند.

مقاله پیشنهادی: سال مالی در بورس چیست؟

اوراق بدهی، معمولاً توسط دولت منتشر می شوند. از آنجا که دولت، متعهد به پرداخت اصل و فرع این اوراق می شود، مورد اطمینان سرمایه گذاران هستند. به بیان ساده، خرید این اوراق، نوعی سرمایه گذاری با سود از پیش تعیین شده می باشد.

انواع اوراق قرضه

  1. اوراق قرضه دولتی: دولتها برای تأمین بودجه مورد نیاز خود، این اوراق را صادر می کنند. در بیشتر موارد، بهره دریافتی از این اوراق، مشمول مالیات نمی گردد.
  2. اوراق قرضه شهرداری: شهرداریها معمولاً زمانی که برای اجرای برنامه های خود به پولی بیشتر از مالیات و عوارض جمع آوری شده نیاز دارند، این اوراق را منتشر می کنند. سود این اوراق، معاف از مالیات می باشد.
  3. اوراق قرضه شرکتی: این اوراق توسط شرکتها برای تأمین هزینه آنها صادر می شوند و معاف از مالیات نمی باشند.

اسناد خزانه نیز یکی از انواع اوراق قرضه دولتی محسوب می شوند.

اسناد خزانه

اوراق خزانه (Treasury Bill یا T.B) از اوراق بهادار بانام و قابل ‌معامله‌ هستند. دولتها این اوراق را با سررسید زیر یک سال منتشر می کنند. در دنیا، این اوراق با مبلغی کمتر از مبلغ اسمی فروخته و در سررسید به مبلغ اسمی بازخرید می‌شوند.
در حقیقت، دولتها اسناد خزانه را با هدف تأمین کسری بودجه مورد نیاز و بدون کوپن سود منتشر می کنند. منظور از بدون کوپن بودن اوراق، این است که هیچ سودی به آنها تعلق نمی‌گیرد و نرخ سود این اوراق، برابر با صفر است. دولتها با ارائه این اوراق به پیمانکاران طلبکار خود، متعهد به پرداخت بدهی آنها در آینده می شوند؛ به این جهت می توان گفت این اوراق، مبتنی بر بدهی هستند.

اسناد خزانه اسلامی

اوراق خزانه اسلامی و اوراق خزانه رایج در دنیا از جهت خرید و فروش با یکدیگر تفاوت دارند. خرید و فروش اسناد خزانه در دنیا به این صورت می باشد که به مبلغی کمتر از قیمت اسمی به خریداران فروخته شده و ازطریق منابع مالی حاصل از فروش، بدهیهای دولت پرداخت می‌شود؛ اما به دلیل اشکالات فقهی وارد بر این روش، دولت جمهوری اسلامی ایران، این اوراق را صادر و به شکل مستقیم در اختیار طلبکاران غیردولتی قرار می دهد. دارندگان این اوراق، در صورت نیاز به وجه نقد، این اوراق را در بازار ابزارهای نوین مالی فرابورس ایران به فروش می‌ رسانند.

تفاوت اسناد خزانه با سایر اوراق تأمین مالی

در جدول زیر برخی از مهمترین تفاوتهای اسناد خزانه اسلامی با سایر اوراق تأمین مالی نمایش داده شده است:

اسناد خزانه اسلامیسایر اوراق تأمین منابع مالی
سررسید کمتر از یک ‌سال است.سررسید بیشتر از یک‌ سال است.
نرخ سود پرداختی ندارد.نرخ سود پرداختی دارد.
ریسک نکول ندارد.ریسک نکول دارد.

تفاوت اسناد خزانه با سایر اوراق بهادار

تفاوت عمده این اسناد با سایر اوراق بهادار، در سررسید آن و پرداخت سود است. سررسید این اوراق، معمولاً کمتر از یک سال است. سررسید اوراق خزانه، اغلب به صورت چهار، سیزده، بیست و شش و  پنجاه و دو هفته‌ ای می باشد.
تفاوت دیگر در نحوه پرداخت سود اسناد خزانه اسلامی است. این اوراق، هیچگونه پرداخت میان دوره ‌ای، تحت عنوان سود نخواهند داشت. سود سرمایه ‌گذاران از اختلاف قیمت خرید اوراق با ارزش اسمی دریافتی آن در سررسید، حاصل می شود. دارندگان اوراق، مبلغ اسمی را در سررسید از دولت دریافت می‌کنند.

مزایای اسناد خزانه اسلامی

این اوراق برای دولت، پیمانکاران و سرمایه گذاران مزایایی به همراه دارد. در اینجا به برخی از این مزایا اشاره می کنیم:

  • کمک به حفظ استقلال کشور: انتشار این اوراق، سبب تأمین کسری بودجه و کاهش استقراض بین المللی دولت می شود.
  • معافیت از مالیات: درآمدها و معاملات این اوراق، معاف از مالیات می باشند.
  • توسعه ابزارهای مالی: بستری مناسب برای توسعه ابزارهای مالی بازار فراهم می کند.
  • کشف نرخ سود بدون ریسک: به سبب بدون ریسک بودن این اوراق، نرخ بازدهی آنها، نرخ بازدهی بدون ریسک در نظر گرفته می‌شود. بنابراین، با در نظر گرفتن این اوراق ،می ‌توان انتظارات بازار از نرخ سود بدون ریسک با سررسیدهای مختلف را پیش بینی کرد.
  • کمک به بانک مرکزی :  ابزای مؤثر جهت اجرای سیاست پولی و تنظیم حجم نقدینگی برای بانک مرکزی به شمار می رود.
  • کمک به سیاستهای دولت: موچب اعمال سیاستهای مالی و پولی بهینه، جهت تنظیم و کنترل انتظارات بازار می شود.
  • سازوکار تسویه بدهیهای دولت: به واسطه این اوراق، پیمانکاران طلبکار بدهی خود را از دولت سریعتر دریافت می کنند.

بنابراین، با انتشار اسناد خزانه اسلامی بطور همزمان، دولت به واسطه مدیریت بدهیها، بانک مرکزی از طریق کنترل نقدینگی موجود و مردم با کسب نرخ بازدهی بدون ریسک، همگی در یک بازار رقابتی، نفع  می برند.

بررسی انواع ریسک در اسناد خزانه اسلامی

معاملات اوراق بهادار در بازار سرمایه با ریسکهای متعددی همراه است. در ادامه به بررسی برخی از این ریسکها در معاملات اوراق خزانه اسلامی می پردازیم:

ریسک نقدشوندگی

ریسک نقدشوندگی به این معنا است که دارندگان اوراق نتوانند آن را به فروش برسانند. شرکت فرابورس ایران، اسناد خزانه اسلامی را با هدف کاهش ریسک نقدشوندگی برای سرمایه گذاران، پذیرفته است. معاملات در این بازار از حجم بسیار بالایی برخوردار هستند. در نتیجه، دارندگان این اوراق در هر زمانی می توانند نسبت به فروش آنها اقدام نمایند. وجود بازارگردانان در بازار نیز به نقدشوندگی این اوراق کمک می کند.

ریسک عدم بازپرداخت

یکی دیگر از انواع ریسک در معاملات اوراق بهادار، ریسک نکول یا ریسک عدم بازپرداخت اصل سرمایه در زمان سررسید می باشد. اسناد خزانه اسلامی ، از این ریسک مبرا می باشند. دولت برای رفع نگرانی در این زمینه، به اين بدهی اولويتی برابر با حقوق و مزاياي كاركنان خود داده است. در واقع، اسناد خزانه بعنوان بدهی ممتاز دولت در نظر گرفته می ‌شوند. خزانه ‌داری كل كشور نيز موظف است در تاریخ سررسید اسناد خزانه، مبلغ اسمی آن را به دارندگان پرداخت نماید. این تعهدنامه بازپرداخت در زمان سررسید اوراق، به امضای وزير امور اقتصاد و دارايی می رسد. بنابراین، وزارت امور اقتصادی و دارایی و خزانه داری کل کشور، ضامن بازپرداخت این اوراق هستند. از این رو می توان اطمینان داشت که این اوراق، ریسک نکول (بازپرداخت اصل سرمایه) نخواهند داشت.

نوسانات قیمت

تنها ریسک این اوراق، ریسک نوسانات قیمتی است؛ زیرا قیمت این اوراق براساس فرایند عرضه و تقاضا مشخص می‌شود. با این حال، اطمینان می یابید که  تحت هر شرایطی در زمان سررسید، می توان اوراق را با مبلغ اسمی واگذار نمود.

نحوه محاسبه بازده اسناد خزانه اسلامی

سود اسناد خزانه برای سرمایه گذاران از تفاوت قیمت خرید و فروش در بازار فرابورس و یا در صورت نگهداری اوراق تا زمان سررسید، از تفاوت قیمت خرید و قیمت اسمی اوراق در زمان سررسید، حاصل می شود. نرخ بازدهی اوراق تا زمان سررسید را اصطلاحا «YTM» می گویند. جهت محاسبه YTM می‌ توان از معادله زیر استفاده نمود:

  • YTM = نرخ بازدهی اوراق تا زمان سررسید
  • F = قیمت اسمی اوراق
  • P = قیمت خرید اوراق
  • T = تعداد روزهای سال (365)
  • N = تعداد روزهای باقیمانده تا سررسید
فرمول محاسبه بازدهی اسناد خزانه اسلامی

شرکت فرابورس ایران نیز امکان محاسبه بازدهی اسناد خزانه را برای سرمایه گذاران فراهم  کرده است. برای ورود به صفحه محاسبه نرخ بازده این اوراق کلیک کنید.

نحوه خرید و فروش اخزا در بازار فرابورس

در بازار فرابورس ایران، امکان خرید و فروش این اوراق وجود دارد. پیمانکارانی که به وجه مالی نیاز دارند، می‌توانند اوراق خود را از طریق یکی از کارگزاران فرابورس ایران به قیمت روز به فروش برسانند. قیمت این اوراق پس از عرضه به واسطه سازوکار «عرضه و تقاضا» تعیین می گردد. تسویه وجوه ناشی از معاملات این اوراق، توسط شرکت سپرده ‌گذاری مرکزی اوراق بهادار و تسویه وجوه انجام می شود. وجوه حاصل از فروش این اوراق، یک روز کاری پس از معامله (T+1) به حساب فروشنده واریز خواهد شد.

با جستجوی نماد این اوراق در سایت TSETMC می توانید وضعیت معاملات آنها را مشاهده نمایید. اسناد خزانه اسلامی با نماد اخزا در تابلوی معاملاتی درج می شوند. همچنین در کنار نام این اوراق، اعدادی ذکر می‌شوند که قسمتی از آن مربوط به تاریخ سر‌رسید آنها می باشد.

جستجو اسناد خزانه اسلامی در تابلو معاملاتی TSETMC
نمونه اسناد خزانه اسلامی در تابلو معاملاتی

نگهداری اوراق تا تاریخ سررسید

پیمانکارانی هستند که تا سررسید اوراق خزانه خود قصد فروش آن را ندارند. لازم است این پیمانکاران، اطلاعات خود را نزد فرابورس ایران تکمیل کرده و شماره حسابی به نام خود معرفی نمایند. مبلغ اسمی اوراق در روز سررسید بدون نیاز به مراجعه حضوری به حساب آنان واریز خواهد شد.

پرداخت مبلغ اسمی اوراق خزانه در تاریخ سررسید

خزانه داری کل کشور، وجه مورد نیاز برای بازپرداخت ارزش اسمی اوراق را در اختیار سازمان مدیریت و برنامه ریزی قرار می دهد، این وجه در نهایت به بانک عامل منتقل می شود.
شرکت سپرده گذاری مرکزی از طریق بانک عامل، ارزش اسمی اوراق را به حساب دارندگان واریز می کند.

فرم تعهد عرضه

نامه ای است که دارندگان اولیه اسناد خزانه به واسطه  آن متعهد می شوند، در زمان عرضه اولیه، حجم مشخصی از اوراق خود را در فرابورس عرضه نمایند. فرم تعهد عرضه به همراه فرم دستور فروش اوراق به یک کارگزار عضو فرابورس ارائه و سپس توسط کارگزاری به فرابورس ارسال می گردد.
توجه: فرم تعهد را می توان به کارگزار خود یا هر کارگزاری دیگری که عضو فرابورس باشد، تحویل داد.

لیست اوراق خزانه منتشر شده و تاریخ سررسید آنها

با مراجعه به سایت سازمان فرابورس ایران به نشانی www.ifb.ir  می توانید به لیست اوراق خزانه ای که تا کنون منتشر شده اند و نیز تاریخ سررسید آنها دست پیدا کنید.

در سایت فرابورس به قسمت بازارها و محصولات رفته، سپس اسناد خزانه اسلامی را انتخاب کنید.

تعیین قیمت اوراق در بازار

قیمت این اوراق در عرضه اولیه به دو روش تعیین می شود. در ادامه هر دو روش را شرح می دهیم:

1- ثبت سفارش: افراد سفارشات خود را در سامانه معاملاتی ثبت می نمایند. قیمت سفارشات خریداران، مخفی خواهد بود. تعداد سفارشات ثبت شده باید به میزان حداقل 80% حجم کل اوراق عرضه شده باشد. قیمتی که توسط ناظر کشف می شود، باید به گونه ‌‌ای باشد که حداقل 80% اوراق عرضه شده در آن قیمت به فروش برسد.

برای درک بهتر به یک مثال توجه کنید: فرض کنید اوراق عرضه شده برای فروش = 1000 سهم باشد.

حجم سفارش خریدقیمت سفارش خرید (ریال)
300930,000
150922,000
100920,000
200914,000
50910,000
100905,000
حجم سفارشات: 950 سهم (80% از 1000 سهم)

در مثال می بینید که 80% اوراق در قیمت 914,000 ریال به فروش می رسند. متقاضیانی که قیمتی بالاتر از 914,000 ریال پیشنهاد داده اند، اوراق را با همین قیمت خریداری می کنند و متقاضیانی که پایین تر از این قیمت را پیشنهاد داده اند، موفق به خرید نمی شوند.

2- روش حراج: در این روش، قیمت طی یک جلسه معاملاتی پس از رقابت خریداران با یکدیگر تعیین می شود. به اینصورت که فروشندگان وخریداران سفارشات خود را ثبت می کنند. بهترین قیمت فروش (پایین ترین) با بهترین قیمت خرید (بالاترین) با یکدیگر منطبق می شوند و معامله صورت می گیرد.

خلاصه ای از اسناد خزانه اسلامی ( اخزا )

اوراق قرضه از جمله ابزارهای کاربردی در بازار سرمایه می باشند. دولتها و سایر کسب و کارهای بزرگ می توانند به واسطه این اوراق، بدهیهای خود را به زمان مشخصی در آینده موکول نمایند. اسناد خزانه اسلامی نیز یکی از انواع ارواق قرضه است. این اوراق، مطابق با موازین اسلامی می باشند. اسناد خزانه اسلامی را دولت منتشر کرده و در ازای بدهی خود به پیمانکاران ارائه می دهد. به این وسیله، دولت متعهدد می گردد بدهی خود به پیمانکاران طلبکار را در سررسید معین، پرداخت نماید. اسناد خزانه در بازار فرابورس ایران عرضه می شود. سرمایه گذاران بازار سرمایه نیز می توانند با خرید و نگهداری این اوراق، سرمایه گذاری مطلوب و بدون ریسک داشته باشند.

آیا این را مفید دیدید؟
اشتراک گذاری :

دیدگاه ها

  • ذبیحی
    2 هفته پیش

    اشخاص حقوقی اخزا رو چجوری می تونن در فرابورس پیش از سررسید بفروشن؟


دیدگاهی بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

مقالات مشابه
ایزی تریدر(سامانه معاملاتی کارگزاری مفید)
ایزی تریدر، سامانه معاملاتی کارگزاری مفید است که به دلیل فضای....
نمادهای بزرگ و شاخص ساز
سرمایه گذاران حوزه های بورسی برای داشتن عملکردی مناسب در این....
توقف و بازگشایی نمادها
توقف نماد ، وضعیتی است که در آن معاملات نماد متوقف می شود. به....